21 października 2026 roku w warszawskiej galerii Kordegarda, mieszczącej się przy ulicy Krakowskie Przedmieście 15, odbędzie się otwarcie jubileuszowej, dziesiątej odsłony cyklu wystaw „Utracone / Odzyskane”. Tegoroczna edycja, zatytułowana „Oblicza kobiet”, poświęcona jest wizerunkom kobiet w sztuce od XVII do XX wieku. Wstęp na ekspozycję jest bezpłatny.

Dzieła, które wróciły po dekadach

Organizatorami przedsięwzięcia są Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Narodowe Centrum Kultury. Głównym celem wystawy jest pokazanie efektów wieloletnich działań restytucyjnych, które doprowadziły do powrotu do polskich zbiorów obiektów przez dziesięciolecia uznawanych za bezpowrotnie utracone. Jak wskazuje Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Marta Cienkowska, odzyskano dotąd ponad 920 obiektów, a obecnie toczy się ponad 200 spraw restytucyjnych w 18 krajach świata. Każda z tych liczb odpowiada konkretnemu dziełu, które wróciło do kraju dzięki pracy ekspertów i determinacji instytucji.

Na co dzień prezentowane na wystawie obiekty znajdują się w zbiorach kluczowych polskich muzeów, m.in. na Wawelu, w Pałacu w Wilanowie, we wrocławskim Ossolineum oraz w Muzeach Narodowych w Warszawie i Wrocławiu. Ich wspólne zgromadzenie w jednym miejscu stanowi rzadką okazję do zobaczenia dzieł o najwyższej klasie muzealnej oraz poznania historii ludzi, którzy przyczynili się do ich powrotu.

Portrety i sceny z historią

Ekspozycja obejmuje szeroki zakres tematyczny: od portretów arystokratek, przez przedstawienia matek i dzieci, świętych oraz alegorie, po sceny ukazujące kobiety w codziennych rolach. Wśród kluczowych pozycji znajduje się XVII-wieczna „Madonna z Dzieciątkiem” autorstwa Alessandro Turchiego (lub przypisywana mu przez badaczy). Obraz wywieziono z pałacu Lubomirskich w Przeworsku podczas II wojny światowej. Po latach znalazł się na aukcji w Tokio, gdzie został rozpoznany przez ekspertów Ministerstwa Kultury. W 2023 roku wrócił do Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.

Innym ważnym dziełem jest XIX-wieczna chromolitografia z podmalowaniem „Dama z wachlarzem”. Przez blisko osiemdziesiąt lat uznawano ją za stratę wojenną kolekcji wilanowskiej. Wróciła do Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie w 2023 roku dzięki berlińskiemu małżeństwu, które po odkryciu śladów potwierdzających pochodzenie obrazu na jego odwrocie, zdecydowało się na bezwarunkowy zwrot dzieła Polsce.

Wystawa prezentuje również „Lato” Berthy Wegmann (przed 1906 r.), olej na płótnie, odzyskany w 2025 roku dla Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Portret ten po nielegalnym wywiezieniu po II wojnie światowej pojawiał się na zagranicznym rynku sztuki, co zakończyło się jego powrotem dzięki wieloletnim działaniom restytucyjnym.

Do najstarszych powrotów zalicza się pastel Leona Wyczółkowskiego „Wiejska dziewczyna w żółtej chuście (Góralka)” z 1900 roku. Obraz należał do kolekcji Leona Pinińskiego i znajdował się na Wawelu przed wojną. Po ponad osiemdziesięciu latach od zaginięcia wrócił do Zamku Królewskiego na Wawelu w 2021 roku.

Specyficzną historię posiada „Personifikacja Wiary” z ok. 1615-1616 roku – alabastrowa rzeźba polichromowana i złocena. Przez dziesięciolecia znana była wyłącznie z archiwalnych fotografii. Gdy na rynku sztuki pojawiła się manierystyczna rzeźba, szczegółowe badania pozwoliły zidentyfikować ją jako zaginiony element historycznego epitafium z kościoła św. Marii Magdaleny we Wrocławiu. W 2024 roku obiekt wrócił do Muzeum Narodowego we Wrocławiu.

Program i dostępność

Podczas trwania wystawy zaplanowano cykl oprowadzań kuratorskich oraz spotkania z cyklu „Dwugłos”. Pierwsze oprowadzanie kuratorskie, prowadzone przez Ewę Witkowską, odbywać się będzie 23 października 2026 roku o godzinie 17:00. Kolejne spotkania, w tym rozmowy o restytucji dzieł sztuki oraz prezentacje konkretnych obiektów, zaplanowano w dniach 6, 13, 20 i 27 listopada, a także 4 grudnia 2026 roku, zawsze o godzinie 17:00.

Partnerem wspierającym wydarzenie jest ORLEN, który pełni funkcję Mecenas wystawy oraz Mecenas Dostępności. Współpraca ta ma na celu udostępnienie dzieł sztuki jak najszerszemu gronu odbiorców, w tym osobom o szczególnych potrzebach, co podkreśla znaczenie dostępu do dziedzictwa kulturowego.