Senat 6 listopada 2026 roku przyjął ustawę, której celem jest przywrócenie prawa do niezależnego i bezstronnego sądu. Projekt, przygotowany przez resort sprawiedliwości, ma na celu uporządkowanie sytuacji prawnej sędziów powołanych przez tzw. neoKRS w okresie od 2018 do 2025 roku oraz ograniczenie ryzyka dalszych strat finansowych dla budżetu państwa.

Skala problemu prawnego

Jak wynika ze źródeł, dotychczasowy chaos prawny dotykał wszystkich szczebli sądów powszechnych oraz specjalnych. Status niekonstytucyjnie powołanych sędziów obejmował 28 proc. kadry w sądach rejonowych, okręgowych i apelacyjnych. W Naczelnym Sądzie Administracyjnym problem ten dotyczył 34 proc. sędziów, a w Sądzie Najwyższym - aż 60 proc. składu orzekającego. Sytuacja ta generowała wieloletnią niepewność procesową oraz narastały koszty społeczne i finansowe, które uderzały bezpośrednio w obywateli oraz finanse publiczne.

Konsekwencje prawne tych działań były odczuwalne także na arenie międzynarodowej. Kwestionowanie legalności wyroków przez strony procesów oraz trybunały międzynarodowe niosło ze sobą ryzyko ich unieważniania. Do momentu przyjęcia ustawy Skarb Państwa wypłacił ponad 5,5 mln zł odszkodowań zasądzonych przez Europejski Trybunał Praw Człowieka. Dodatkowo, z funduszy unijnych potrącono blisko 3 mld zł w tytułu kar wymierzonych przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Kluczowe zmiany w przepisach

Ustawa przewiduje szereg mechanizmów mających na celu stabilizację systemu sprawiedliwości. Przede wszystkim gwarantuje, że dotychczas wydane wyroki pozostają w mocy. Wyjątek stanowią te sprawy, w których ich legalność była konsekwentnie kwestionowana w toku postępowania. Taka regulacja ma zapewnić stabilność obrotu prawnego i ochronę obywateli przed przypadkowym narażeniem się na wznowienie zakończonych już spraw.

Nowe przepisy mają również przyspieszyć procesy sądowe. Uporządkowanie statusu sędziów ma wyeliminować zjawisko składania masowych wniosków o wyłączenie sędziów z rozpraw, co dotychczas opóźniało rozpoznawanie spraw. Wprowadzono ponadto przejrzyste zasady dotyczące ponownych, legalnych konkursów na stanowiska sędziowskie. Jak podaje źródło, zdecydowana większość obecnych sędziów będzie mogła kontynuować swoją pracę oraz ubiegać się o awans po przejściu przez zgodną z prawem procedurę weryfikacyjną.

Reforma obejmuje również zmianę struktury sądów najwyższych. Ustawa znosi Izbę Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego. Jednocześnie likwiduje instytucję skargi nadzwyczajnej, wzmacniając w zamian instytucję skargi kasacyjnej. W dokumencie uporządkowano także status Izby Odpowiedzialności Zawodowej SN.

Dalsze procedury

Przyjęcie ustawy przez Senat stanowi finałowy etap prac legislacyjnych w parlamencie. Teraz dokument zostanie skierowany do podpisu Prezydenta. Nowe przepisy, które dostosowują polskie procedury do standardów konstytucyjnych i międzynarodowych, mają zatrzymać dalszy odpływ środków publicznych przeznaczanych na odszkodowania i kary finansowe.