Wiosną 1940 roku na mocy decyzji władz sowieckich zamordowano ponad 22 tysiące polskich obywateli. Wśród ofiar tej zbrodni znajdowali się zarówno zawodowi oficerowie, policjanci i oficerowie rezerwy, jak i lekarze, nauczyciele, prawnicy czy naukowcy. W związku ze zbliżającą się 86. rocznicą tych wydarzeń rozpoczyna się kolejna edycja kampanii społeczno-edukacyjnej „Pamiętam. Katyń 1940”, której celem jest upamiętnienie ofiar oraz dbałość o autentyczną wiedzę historyczną.

Głównym symbolem przedsięwzięcia jest przypinka w formie repliki guzika z munduru wojskowego. Artefakt ten nawiązuje do wiersza Zbigniewa Herberta „Guziki” i ma stanowić milczącego świadka zbrodni, a jednocześnie znak sprzeciwu wobec zakłamywania historii. Kampania, zainicjowana przez Narodowe Centrum Kultury w 2007 roku, kontynuuje swoje działania w szczególnym kontekście geopolitycznym. Rzecznik prasowy Instytutu Pamięci Narodowej, dr Rafał Kościański, zwraca uwagę na powrót rosyjskiej propagandy do narracji o niemieckiej odpowiedzialności za Katyń. Symbolem tych tendencji jest m.in. usunięcie w 2025 roku przez władze Federacji Rosyjskiej polskich symboli wojskowych, takich jak Order Virtuti Militari czy Krzyż Kampanii Wrześniowej, z cmentarzy w Miednoje i Katyniu.

Działania w Warszawie i na świecie

W dniach 11–13 kwietnia w ramach akcji „Przypnij guzik pamięci” przypinki będą rozdawane w wyznaczonych punktach w całym kraju oraz za granicą. W Warszawie głównymi lokalizacjami są Muzeum Katyńskie, galeria Kordegarda przy Krakowskim Przedmieściu 15 oraz oddziały i delegatury IPN. Działania mają charakter również międzynarodowy – guziki trafią m.in. do Instytutu Pileckiego w Berlinie i Nowym Jorku. Instytucje i stowarzyszenia, które chcą prowadzić lokalne akcje dystrybucji, mogą zgłaszać się po materiały do 27 marca 2026 roku.

12 kwietnia w Warszawie odbędą się uroczystości rocznicowe w Muzeum Katyńskim z udziałem Rodzin Ofiar. Tego samego dnia przez ulice stolicy przejdzie Katyński Marsz Cieni, organizowany przez Stowarzyszenie Grupa Historyczna „Zgrupowanie Radosław”. Następnego dnia, 13 kwietnia, w galerii Kordegarda będzie można odebrać guziki katyńskie; wydarzenie towarzyszyć będzie otwartej dzień wcześniej wystawie „Południk 21”, inspirowanej twórczością Józefa Czapskiego, więźnia obozu w Starobielsku, który ocalał i do końca życia walczył o prawdę o zbrodni.

Edukacja i kalendarium wydarzeń

Kampanii towarzyszy bogaty program edukacyjny. W marcu i kwietniu w oddziałowych Biurach Edukacji Narodowej IPN w wielu polskich miastach prowadzone są warsztaty pod tytułem „Śledztwo katyńskie”. W Warszawie zaplanowano również tygodniowe zajęcia edukacyjne w Domu Bez Kantów, skierowane do uczniów szkół ponadpodstawowych oraz klas siódmych szkół podstawowych. Ważnym punktem kalendarium jest 15 kwietnia, kiedy to w Centralnym Przystanku Historia (ul. Marszałkowska 107) odbędzie się debata historyczna poświęcona kłamstwu katyńskiemu.

Organizatorzy, w tym Karol Madaj z Instytutu Pileckiego, podkreślają, że celem akcji jest przypomnienie, że za każdą z 22 tysięcy ofiar kryje się indywidualna tragedia i konkretna ludzka historia. Wraz z przypinkami dystrybuowane są plakietki z sylwetkami dwudziestu wybranych ofiar, których losy przywołuje kampania w mediach społecznościowych. Projekt obejmuje również pakiet edukacyjny dla szkół, zawierający m.in. mini-serial „Sztafeta” oraz materiał audiowizualny „Widziałem na własne oczy” z relacją Józefa Mackiewicza.

Wobec ograniczonego dostępu do miejsc pamięci, takich jak lasy w Katyniu czy Miednoje, inicjatorzy wskazują na wagę symbolicznych gestów i budowania świadomej wspólnoty obywatelskiej, która dba o prawdę historyczną niezależnie od bieżącej polityki.